Celem Planu Sukcesji w rodzinie jest przekazanie majątku spadkowego. Podjęte działania mają charakter prewencyjny i są nakierowane przeciwko powstawaniu zachowań zmierzających do osiągnięcia rezultatów związanych z sytuacją konfliktową czy sporną.

Stan faktyczny

Małżeństwo Ola i Lucjan, jedno dziecko - syn Jaś 4 lata. W wypadku komunikacyjnym ginie Lucjan. Po okresie żałoby Ola wychodzi powtórnie za mąż, a jej nowy mąż Bogumił dokonuje pełnej adopcji jej syna Jasia.

Artykuł 121 k.r.o. określa skutki adopcji pełnej, w § 1 tego przepisu ustawodawca określił podstawowy skutek przysposobienia, jaki stanowi powstanie stosunku „jak między rodzicami a dziećmi”.

Natomiast w art. 1211 k.r.o. ustawodawca uregulował skutki przysposobienia pasierba. W szczególności wyłączył stosowanie art. 121 § 3 k.r.o. względem:

1) małżonka, którego dziecko zostało przysposobione przez drugiego małżonka;

2) krewnych małżonka, którego dziecko zostało przysposobione.

Jak to się ma do przedstawionego stanu faktycznego? Jeżeli przysposabiającym jest Bogumił mąż biologicznej matki Jasia, to taki przysposobiony będzie dziedziczył po przysposabiającym i jego krewnych, a nie będzie dziedziczył po krewnych biologicznego ojca oraz jego krewni nie będą dziedziczyli po nim. Jaś zachowa natomiast prawo dziedziczenia po swojej matce biologicznej (żonie przysposabiającego) oraz jej krewnych, a osoby te zachowają prawo dziedziczenia po przysposobionym.

Jest jednak wyjątek od tak jednoznacznego ograniczenia praw pasierba. Ustawodawca zezwolił na wyłączenie stosowania art. 121 § 3 k.r.o. wobec krewnych zmarłego, w wypadku gdy małżonek przysposobił dziecko swego małżonka po śmierci drugiego z rodziców przysposobionego, pod warunkiem jednak, że tak postanowił sąd opiekuńczy.

W przedstawionym stanie faktycznym w razie śmierci Lucjana i późniejszego przysposobienia Jasia przez drugiego męża matki - Bogumiła sąd opiekuńczy może wyłączyć skutek z art. 121 § 3 k.r.o. wobec krewnych zmarłego, czyli np. babci czy też dziadka dziecka. Nadal będą zatem trwały prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa pomiędzy przysposobionym a krewnymi zmarłego ojca dziecka.

Z tych względów sąd z urzędu powinien ustalić krąg osób zainteresowanych utrzymaniem tych relacji. Oprócz praw krewnych zmarłego Lucjana chodzi też oczywiście o dobro Jasia. Zawarcie przez Olę związku małżeńskiego następuje z jednoczesnym zachowaniem wartościowych więzi emocjonalnych (także skutków majątkowych) wynikających z pokrewieństwa pomiędzy Jasiem a krewnymi jego nieżyjącego ojca. Skutkiem tego rozwiązania jest przynależność dziecka do trzech rodzin.

Zachowanie więzi prawnych oznacza też zachowanie konkretnych praw i obowiązków, jak np. dziedziczenie, prawo do kontaktów czy obowiązek alimentacyjny wobec dziecka. Przysposabiający i członkowie rodziny zmarłego rodzica mogą tu mieć przeciwne interesy i stanowiska.

Koniecznym jest wskazanie, iż istotą przysposobienia pełnego jest stanie się przez przysposobionego członkiem rodziny przysposabiającego w ten sposób, że przysposobiony staje się nie tylko dzieckiem przysposabiającego, lecz również członkiem całej jego rodziny, przy równoczesnym zerwaniu więzi przysposobionego z jego rodziną naturalną.

Jak podkreślił SN w postanowieniu z 23.06.2016 r. V CSK 619/15, LEX nr 2148655, w przypadku przysposobienia pełnego dochodzi do zerwania więzów przysposabianego z rodziną naturalną i powstania stosunku prawnego (sztucznego pokrewieństwa) z rodziną przysposabiającego. Natomiast skutki przysposobienia pełnego w zakresie dziedziczenia określił ustawodawca w art. 936 § 1–2 k.c.

Wykładnia literalna powyższych przepisów prowadzi zatem do wniosku, iż w sytuacji przysposobienia pełnego Jasia przez małżonka matki mogą powstać dwie jakże różne sytuacje:

  • przysposobiony nie dziedziczy po swoich wstępnych naturalnych i ich krewnych, a osoby te nie dziedziczą po nim np. babcia i dziadek.
  • za zgodą sądu i chęcią utrzymania relacji przez krewnych zmarłego Lucjana, Jaś zachowuje prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa z krewnymi zmarłego ojca.

A co w sytuacji, gdy adopcja pełna nastąpi bez wyłączenia skutków wynikających  z art. 121 § 3 k.r.o., a dziadkowie zechcą przekazać spadek wnukowi? Jedną z tak zwanych czynności mortis causa może być spisanie testamentu przez babcię i dziadka, w którym wskażą wnuka jako spadkobiercę. Problemem jaki w tej sytuacji może powstać to pomimo więzów krwi została zerwana więź prawna, a to rodzi ryzyko zapłaty podatku od spadków i darowizn oraz zaliczenie do III grupy podatkowej.

Adam Stefański

30.07.2021 r.