Opierając się tylko na doświadczeniu życiowym można często zauważyć, że to jakby się wydawało tak oczywiste pytanie może nastręczyć kłopotów z odpowiedzią. Bo o ile wiemy, że mamy np. dom/mieszkanie, samochód lub inne dobra materialne to jakby zapominamy, że mogą być one obciążone jakimiś innymi prawami: hipoteką, kredytem, leasingiem, itp.

Okazuje się, że możemy być właścicielami rzeczy bądź tylko jej użytkownikami. Dodatkowo dana rzecz może być obciążona np. służebnością zamieszkania. Możemy być też jedną ze stron zobowiązań wynikających z umowy najmu, dzierżawy, renty, dożywocia, udziału, akcji, rachunku bankowego, lokat, papierów wartościowych, umowy ubezpieczenia, itd.

Idąc dalej możemy zauważyć, że w szerszym znaczeniu majątek oznacza ogół praw i obowiązków majątkowych. W węższym znaczeniu majątek oznacza tylko aktywa, czyli prawa majątkowe posiadane przez podmiot; takie utożsamienie pozwala posługiwać się zamiennie pojęciem majątku i mienia. Majątkiem są składniki mienia dające się wyodrębnić jako zespół aktywów (także pasywów) będących przedmiotem obrotu, dziedziczenia, zabezpieczenia wierzytelności, podstawą odpowiedzialności za zobowiązania itp.

Podsumowując jesteśmy właścicielami wielu różnych rzeczy, stronami umów. Nie zawsze zdajemy sobie sprawę z tego, że jesteśmy podmiotem, na którym skupiają się różne prawa i obowiązki, które stanowią wielokierunkową korelację różnych gałęzi prawa. Prawo własności może przysługiwać zarówno jednej, jak i kilku osobom. Tę jego właściwość określa się mianem podzielności prawa własności.

Jak już wskazywałem wyżej majątek może być wspólny (np. w małżeństwie, w spółce cywilnej) i odrębny (np. małżonków, spółki handlowej oraz jej wspólników), majątek osobisty (np. służący do wykonywania zawodu lub rzeczy osobistego użytku), przedmioty majątkowe (np. w majątku małżonków), zarząd majątkiem (np. we współwłasności), odpowiedzialność za zobowiązania z majątku, rozporządzanie majątkiem. Dlatego też w ustawowym małżeńskim ustroju majątkowym, który powstaje z mocy prawa (wspólność ustawowa) istnieją trzy masy majątkowe. Każdy małżonek ma swój majątek osobisty i zarazem jest podmiotem praw wchodzących w skład majątku wspólnego obojga małżonków co może rodzić określone konsekwencje.

Warto w tym miejscu zauważyć, że majątek wspólny małżonków tworzą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, z wyjątkiem tych, które podlegają zaliczeniu do majątków osobistych małżonków. Przykładowymi składnikami majątku wspólnego są: pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków oraz dochody z majątku wspólnego i osobistego każdego z małżonków. Zmiana systemu ubezpieczeń społecznych spowodowała objęcie przykładowym wyliczeniem także środków zgromadzonych na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków oraz składki zewidencjonowane na subkoncie ZUS. Dodatkowo np. udział w spółce z o. o. może stanowić składnik majątku wspólnego. Jednak umowa spółki może ograniczyć lub wyłączyć wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika. Wspólnikiem może więc być jeden z małżonków, ale oboje mogą stać się współuprawnionymi z tytułu udziału (udziałów) w ramach wspólności ustawowej małżeńskiej. Jeżeli jednak umowa spółki z o. o. tego nie wyklucza – wspólnikami mogą być oboje małżonkowie.

Szczegółowe i obszerne wyliczenie składników majątków osobistych małżonków wskazuje na zamiar ustawodawcy stworzenia wyczerpująco sformułowanej listy składników majątków osobistych małżonków. Do majątku osobistego każdego z małżonków należą m.in.:

  • przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
  • przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę;
  • prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom;
  • przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
  • przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
  • prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
  • przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Często nie zdajemy sobie w ogóle sprawy z tego, kto odziedziczy majątek po naszej śmierci i żyjemy w mylnym przekonaniu, że dobrze zabezpieczyliśmy interesy osób, na których nam zależy. Brakuje nam też świadomości na temat dziedziczenia długów, a instytucja zachowku powoduje czasem więcej szkody niż pożytku. W kolejny czwartek dalsza część rozważań na temat sukcesji. Zapraszam do zadawania pytań.

 

Miłego dnia

Adam Stefański